50 jaar in de weer voor gevangenen

Ook Amnestie International verdient… amnestie

Op 20 januari 1961 werd Kennedy beëdigd als president van de VS. Op 11 april begon in Israël het proces tegen Adolf Eichmann, op 12 april toerde Joeri Gagarin als eerste rond de aarde. In mei was Fidel Castro bereid 1200 rebellen te ruilen voor 500 tractoren. Op 13 augustus begon de bouw van de fameuze muur in Berlijn. Leden van de communistische partij in de VS werden op 9 oktober verplicht zich te laten inschrijven als ‘agenten van een vreemde mogendheid’. En dan was er nog dat onbenullige voorvalletje in Lissabon…

Misschien hadden de 2 studenten een glaasje te veel op toen ze daar in het voorjaar van 1961 op de vrijheid toasten. Dat was een riskante onderneming. Het vermelden van het woord vrijheid in het openbaar was in het Portugal van die dagen verboden. Wie het vermaledijde woord toch in de mond durfde te nemen riskeerde een zware straf. Zoals in elke dictatuur waren ook de handlangers van Antonio de Oliveira Salazar dag en nacht onderweg om de vijanden van het regime in de boeien te slaan. De 2 studenten uit Lissabon zullen het geweten hebben. Ze kregen een gevangenisstraf van maar liefst 7 jaar aan de vrijheidsbroek.

Deze veroordeling was zo flagrant dat kranten her en der er enige zinnen aan spendeerden. Die werden gelezen door de Britse advocaat Peter Benenson. Benenson reageerde prompt in The Observer met een stuk The Forgoten Prisoners, de vergeten gevangenen. Waarin hij de lezers van de krant opriep zich via brieven aan de desbetreffende regeringsleiders in te zetten voor mensen die onterecht gevangen werden gehouden. Benenson’s Appel voor Amnestie van 28 mei 1961 wordt algemeen beschouwd als dé stichtingsdatum van Amnesty International (AI). Een onbenullig voorvalletje in een Lissabons restaurant zorgde er voor dat het aanzien van de wereld een tikkeltje humaner werd.

Overigens ging de oproep van Benenson als een lopend vuurtje door de vrije wereld. Amper een maand na het appel van 28 mei 1961 zag de Duitse afdeling van AI al het levenslicht. Met meer dan 100.000 actieve leden is het vandaag de grootste AI-afdeling ter wereld. In ons land bleef de belangstelling aanvankelijk beperkt. In 1973 werd de vzw Amnesty International Belgium opgericht met een Nederlandstalige en een Franstalige vleugel. Na communautaire spanningen werd de vzw in 1978 gesplitst in twee autonome verenigingen. Van meet af aan mocht AI-Vlaanderen op een ruime belangstelling rekenen, ook bij zogenaamde flaminganten. Wellicht was het woord amnestie, in die jaren nog een bijzonder aandachtspunt in de Vlaamse beweging, hier niet vreemd aan. De rest van de wereld bleef evenmin achter. AI heeft op dit ogenblik wereldwijd meer dan 3 miljoen leden, actief in zowat 150 landen.

Het is maar een halve eeuw geleden, en toch leven we in een andere wereld. Bij het ontstaan van AI had slechts een handvol staten de doodstraf afgeschaft. Nu zijn dat er bijna 100. Uiteraard is dit niet de exclusieve verdienste van AI, maar de nieuwe beweging was hier wel dé gangmaker. Tussen 1961 en 2011 heeft AI acties gevoerd voor maar liefst 46.000 mensen die ergens in de wereld het slachtoffer waren – en zijn – van een grove schending van de mensenrechten. Vaak met een opmerkelijk resultaat. Tal van gevangenen kregen dankzij de acties van AI hun vrijheid terug, kregen een milder gevangenisregime, doodstraffen werden omgezet in andere straffen, folter en mishandelingen stop gezet. Sinds 1973 ageert AI ook via een zogenaamde spoedacties in dossiers waar het echt om leven en dood gaat. Ook dit gebeurt met succes. Zowat 40% van deze spoedacties leiden tot een positief resultaat. Dit alles gebeurt met 2 simpele maar zeer effectieve wapens. Aan de ene kant klaagt AI via perscampagnes systematisch wantoestanden aan, van de andere kant worden regeringsleiders die het niet zo nauw namen met de mensenrechten overstelpt met tienduizend, honderdduizend brieven van AI-briefschrijvers uit de hele wereld.

Tot vandaag is AI de oproep van Benenson trouw gebleven, namelijk via brieven aan regeringsleiders ijveren voor de vrijlating van mensen die ten onrechte van hun vrijheid werden beroofd. Hiervoor doet AI een beroep op een basisgroep in een welbepaald land, of op basisgroepen uit meerdere landen. De leden van deze basisgroepen volgen het lot van een welbepaalde gevangene. Naast deze basisgroepen zijn er echter ook coördinatiegroepen die rond een bepaald land of een bepaald mensenrechtenthema werken. In de loop der jaren heeft AI al meer dan 17.000 rapporten over de schending van mensenrechten gepubliceerd.

Dit alles gebeurt in strikte neutraliteit, ook budgettair. AI wordt niet gefinancierd door politieke partijen en grote industriële lobby’s. Zelfs overheidssubsidies zijn bescheiden van omvang. Voor het allergrootste deel financiert AI zijn werking door de lidmaatschapsgelden van zijn 3 miljoen leden, en door de vrijwillige giften van miljoenen en miljoenen sympathiesanten. Wereldwijd werkt AI op dit ogenblik met een jaarbudget van meer dan 200 miljoen euro, een budget waarvan een zelfs fors uit de kluiten gewassen industrieel bedrijf alleen maar dromen kan.

Naast lof is er uiteraard kritiek. Voor de ene gaat AI veel te ver in zijn acties, voor anderen lang niet ver genoeg. Vooral in de jaren van de koude oorlog waren de critici niet mals voor AI. In het Westen kreeg AI het verwijt te horen dat de beweging alleen maar een gewillige marionet van Moskou was, in de communistische wereld werd het tegendeel verkondigd. Met het verdwijnen van het communisme behoren deze verwijten uiteraard tot het verleden. Maar intussen zijn er nieuwe wrijvingspunten ontstaan. Wellicht als gevolg van het opmerkelijke succes heeft AI zijn actieterrein in 2001 gevoelig uitgebreid. Uiteraard blijft de beweging aandacht besteden aan het lot van de vele politieke gevangenen in de wereld. Maar daarnaast besteedt AI ook aandacht aan economische, sociale en culturele rechten in de wereld, en wordt er bijvoorbeeld aandacht besteed aan de miserie van de vele vluchtelingen en asielzoekers in deze wereld. Hierdoor, aldus de kritiek, is AI verworden tot een mensenrechten-kruidenierszaak, waardoor de beweging op termijn zowel aan geloofwaardigheid als invloed zal inboeten. Bovendien, aldus de critici, is AI zich veel te veel met zelfpromotie en het verwerven van fondsen gaan bekommeren en minder met het verdedigen van de mensenrechten.

Ook wat dit laatste betreft wordt er zo nu en dan een flinke bok geschoten. Waarom AI zich bij voorbeeld voor de kar van de Duitser Karlheinz Schreiber liet spannen is onbegrijpelijk. Schreiber is een van de grootste wapenlobbyisten ter wereld. Hij versjacherde alle mogelijke wapens, pantservoertuigen, tanks en zelfs gevechtsvliegtuigen aan Thailand, Canada en Saoudie-Arabië. Legaal als het kon, illegaal als het moest. Hij streek miljoenen provisies op, ontdook op grote schaal belastingen en was een gulle geldschieter voor alle grote partijen in Duitsland. Wijlen Franz-Joseph Strauss uit Beieren was een goede vriend, en later bleek ook Helmut Kohl van iemand illegaal miljoenen gekregen hebben voor zijn CDU, de christen-democratische unie.

Al sinds 1995 voerde de Duitse justitie een onderzoek naar de illegale activiteiten van Schreiber. De man kon naar Canada vluchten en jarenlang zijn uitlevering naar Duitsland verhinderen, door telkens nieuwe juridische trucjes. Wie geld heeft vindt ook vindingrijke advocaten. Pas in augustus 2009 werd Schreiber effectief op een vliegtuig richting Munchen gezet en in mei 2010 tot 8 jaar gevangenis veroordeeld. Toen Schreiber’s uitleveringsprocedure liep voerde AI actie om deze uitlevering te voorkomen. Als toenmalig sponsor van AI heb ik bij de organisatie tot tweemaal toe mijn verwondering uitgedrukt over deze houding, maar helaas nooit een antwoord gekregen. Te weinig briefschrijvers?

In een grote organisatie kan er uiteraard van alles scheef lopen, ook financieel. Een beweging als AI heeft uiteraard een staf nodig, bekwame mensen die naar behoren moeten worden betaald. Maar heel wat organisaties zijn met de communicatie hiervan zeer zuinigjes. Lonen? Daar heeft niemand wat mee te maken! Tot natuurlijk de bom barst. Begin dit jaar stapten secretaris-generaal Irene Khan van AI, na onenigheid met het bestuur, op. Haar assistente Kate Gilmore deed hetzelfde. Niets aan de hand, tot de Britse pers ontdekte dat Khan €600.000 meekreeg bij haar ontslag, Gilmore €360.000. Een deel van deze vergoeding zou bestaan uit een achterstallig salaris en pensioenbetalingen. Maar ook dan bleef er een pure vertrekbonus van €223.000 voor Khan. Een kleine smet op een schitterend blazoen. En voor die smet verdient ook een beweging als AI…amnestie. Op voorwaarde dat ze voortaan klare wijn schenkt over het eigen huis.

Jan Veestraeten

Amnesty International Vlaanderen 2010
Leden 4.584
Schenkers 32.153
Groepen 254
Thuisschrijvers 329
Medewerkers spoedacties 1.396
Postverdelers 415

Totale inkomsten in euro 2.357.000
Waarvan
– giften en bestendige opdracht 70%
– lidgelden en lokale werking 18%
– overheidssubsidies 12%