Internetverkiezing onder vuur

Woord van het jaar moet overtuigen

Niemand noemt zich nog wervelziek als hij zich duizelig voelt. Woorden komen en gaan. Wervelziek raakte in onbruik. Andere woorden worden ingeburgerd. Sommige hebben daarbij een streepje voor, zoals de woorden van het jaar. Maar de tijd zal leren of het gaat om blijvers of eendagsvliegen.


Het is een vertrouwd beeld geworden. Rokers die omwille van het rookverbod voor de deuren van horecazaken en openbare gebouwen aan hun sigaretje trekken. Een nieuw woord, ‘stoeproken, was geboren. In de wedstrijd Woord van het Jaar van Van Dale, uitgever van het gereputeerde Groot Woordenboek van de Nederlandse Taal, kozen de Vlamingen het tot woord van 2011. In 2010 ontdubbelde Van Dale de wedstrijd in een Vlaamse en Nederlandse competitie. Onze noorderburen kozen vorig jaar voor ‘tuigdorp’. Dat woord maakte furore toen de Nederlandse politicus Geert Wilders van de Partij voor de Vrijheid (PVV) er voor ging pleiten mensen die zware overlast veroorzaken in afgelegen woonkernen of ‘tuigdorpen’ onder te brengen. Het woord was nieuw, de idee niet. In Denemarken staan al honderden van dergelijke ‘skaeve huse’, letterlijk vertaald ‘rare huizen’. In Nederland groeit de belangstelling, maar blijft het voorlopig bij experimenten.

Manipulatie

Er bestaat heel wat kritiek op de wedstrijd van Van Dale, omdat de verkiezing gebeurt via het internet. Het voordeel is dat Van Dale zo een massa deelnemers bereikt. Maar er is ook een groot nadeel. Internetverkiezingen kunnen worden gemanipuleerd door virtuele of internetgemeenschappen (‘web communities’) die voor de grap of om te provoceren de resultaten zwaar kunnen beïnvloeden. Dat gebeurde al voor Van Dale de verkiezing in 2007 in handen kreeg. In 2004 was omwille van de manipulatie van de stemresultaten zelfs geen eindlijst opgemaakt, tot woede van de weblog retecool.com die zwaar had gemobiliseerd voor ‘braatolizer’. een vervuilende internettool om zijn slachtoffers het leven zuur te maken.

Toen Van Dale in samenwerking met het Genootschap Onze Taal en het dagblad De Pers de verkiezing overnam, stootte het op dezelfde problemen. Zo werd ‘bokitoproof’ tot woord van het jaar 2007 gekozen. Velen zullen het in Keulen horen donderen. ‘Bokitoproof’ verwees naar een incident in Diergaarde Blijdorp, waar de gorilla Bokito in mei 2007 uit het apenverblijf ontsnapte en een bezoekster zwaar verwondde. Het apenverblijf was kennelijk niet ‘bokitoproof‘. In 2008 was de eer aan ‘swaffelen’, met het mannelijk geslachtsdeel tegen een object aantikken, om aldus opgewonden te raken. ‘Bokitoproof’ en ‘swaffelen’ haalden het omdat de internetgemeenschap rond www.geenstijl.nl, die zichzelf als ‘tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend’ typeert, de verkiezing met een georkestreerde actie verregaand had beïnvloed.

Een alternatief

Veel taalliefhebbers waren ziedend. Onder de veelzeggende titel ‘Van Daele swaffelt de taal kapot’ trok Jan Kuitenbrouwer, journalist en directeur van de Taalkliniek, fel van leer. Na de verkiezing van ‘swaffelen’ meende hij dat de tijd rijp was om de ‘onzinnige’ verkiezing ten grave te dragen. Kuitenbrouwers ziet vooral commerciële redenen achter de internetverkiezing. In zijn ijver om hip en eigentijds voor de dag te komen, heeft Van Dale zijn criteria voor de opname van woorden opgerekt, aldus de criticus. Maar daaraan kleven grote nadelen. Modewoorden met een onzekere houdbaarheidsdatum worden licht opgenomen. Om maar te zwijgen van vele woorden, gebezigd in subculturen. Soms zijn die op internet razend populair, maar vaak slechts voor een korte periode. Kuitenbrouwer pleit er daarom voor om  slechts woorden op te nemen als duidelijk is wat ze betekenen, of ze iets toevoegen, waar ze voor staan en wanneer ze voldoende draagkracht hebben. Op grond van die criteria was de gedoodverfde winnaar in 2008 niet ‘swaffelen’, maar ‘kredietcrisis’.

Voor het Genootschap Onze Taal , dat de wedstrijd sinds 2007 samen met Van Dale organiseerde, was het welletjes geweest. Het stapte uit het samenwerkingsverband en organiseerde vanaf 2009 ter gelegenheid van zijn tweejaarlijkse congressen een aparte verkiezing, buiten het internet om. In 2009 kwam ‘twitteren’ als winnaar uit de bus, dit is communiceren via de sociale netwerksite Twitter die gebruikers in staat stelt om in een kort berichtje mee te delen wat zij aan het doen zijn. Voor 2011 ging de trofee naar ‘weigerambtenaar’, een ambtenaar van de burgerlijke stand die weigert een homohuwelijk af te sluiten. Ook het Instituut voor Nederlandse Lexicologie deed in 2011 zijn duit in het zakje. Bij een verkiezing op zijn site trok ‘wildbreien’ de kop. ‘Wildbreien’ is het breien van fleurige lappen die om lantaarnpalen, straatmeubiliar of bomen worden geknoopt om het straatbeeld op te vrolijken.

De bluts met de buil nemen

De gustibus (et coloribus) non est disputandum’ – ‘Over smaak (en kleur) valt niet te twisten’, zegt het bekende spreekwoord. De internetverkiezing van het Woord van het Jaar maakt het mogelijk om een ruim publiek te betrekken bij taalvernieuwing. En iedereen heeft het recht om dergelijke verkiezing te houden. Maar ook hier geldt dat je de bluts met de buil moet nemen. Bij internetverkiezingen loop je het risico van rages, bevliegingen die even snel verdwijnen als opkomen. En van bijbedoelingen, om keet te schoppen. Het is aan Van Dale om de gulden middenweg te zoeken.

Guy Leemans