Interview Igor Zulaika

De Bask Unai Romano voor en na zijn foltering door de Spaanse politie in 2001.

Bij de Baskische ontvoogdingsstrijd denken velen spontaan aan de ETA. Maar de acties van de ETA zijn verleden tijd. In de herfst van 2011 zworen de Baskische nationalisten het geweld af en kozen ze resoluut voor de vreedzame weg naar zelfbeschikking. Igor Zulaika introduceerde ons in het moeilijke Baskische traject richting zelfbestuur.

Waar moeten we Baskenland situeren?

Baskenland – in het Baskisch Euskal Herria – is gelegen aan de Golf van Biskaje, aan weerszijden van de Frans-Spaanse grens. Politiek vormt het geen geheel, maar is het verdeeld over 3 politieke structuren: de Autonome Gemeenschap Baskenland – in het Baskisch Euskadi – en Nafarroa (Navarra) in Spanje en de 3 historische Baskische provincies in Frankrijk – Lapurdi, Nafarroa beherea en Zuberoa. Doorheen de geschiedenis heeft Baskenland in wisselende Spaanse politieke contexten diverse niveaus van zelfbestuur gekend. Weinig bekend is dat de Autonome Gemeenschap Baskenland vandaag de dag geniet van het hoogste niveau van zelfbestuur onder de niet-statelijke entiteiten binnen de Europese Unie. Dat betekent niet dat de oude spanningen tussen de Baskische gebieden en de Spaanse autoriteiten zijn verdwenen. Tot voor kort behoorde geweld tot de normale gang van zaken. Daarom werd naar het conflict wel eens als het langst aanslepende gewapende conflict in de EU verwezen.

Zinspeel je op de lange periode waarin de ETA strijd voerde tegen de Spaanse autoriteiten?

Nee, je mag niet uit het oog verliezen dat de ETA pas werd gesticht in 1959. Toen was geweld al schering en inslag. In het bijzonder de Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 en de navolgende dictatuur van Francisco Franco waren voor de Basken rampzalig. Toen rechts-conservatieve generaals in 1936 een staatsgreep pleegden tegen de links georiënteerde Republikeinse regering, was de Spaanse Burgeroorlog meteen een feit. Niet alleen de links-rechtspolarisatie was bepalend. Ook het communautaire conflict speelde een rol. Steun voor de Republikeinse zaak kwam vooral vanuit Catalonië en deels uit Baskenland, 2 regio’s die streefden naar meer autonomie, en vanuit plattelandsgebieden in Zuid-Spanje en rond Madrid. Vrijwel alle Baskische nationalisten, ook de conservatieven, kozen de zijde van de Republiek. De oorlog was bijzonder wreed, met als dieptepunt het bombardement van Guernica door Franco’s Duitse bondgenoten. Op 26 april 1937 vernietigde de Duitse Luftwaffe het centrum van de stad met vele honderden doden en gewonden als gevolg. Pablo Picasso schreef geschiedenis met zijn befaamde schilderij van deze oorlogsmisdaad. Eenmaal Franco de overwinning behaalde, installeerde hij een autoritair-conservatief regime. Een zware repressie volgde.

Milderde Franco zijn harde optreden na de Tweede Wereldoorlog?

Neen. In de meeste West-Europese landen startte na de oorlog een moeilijk en dikwijls pijnlijk proces van verzoening. Dat was in Spanje niet het geval. Franco voelde zich gesterkt door de Amerikaanse steun. De Verenigde Staten zagen in de dictator een bondgenoot tegen het communisme. Voor de Basken bleef het daarom ‘business as usual’. De zware onderdrukking hield aan. De Baskische taal en cultuur werden uit het openbare leven gebannen, de Baskische instellingen en politieke organisaties opgeheven. Mensen werden opgesloten, gefolterd en vermoord omwille van hun politieke overtuiging. Duizenden Basken gingen gedwongen in ballingschap, meestal naar Latijns-Amerika of Frankrijk. Het geweld lokte tegengeweld uit. Onder invloed van de nationale bevrijdingsoorlogen in de dekolonisatieperiode en de zwakke oppositie van de Baskische conservatieve meerderheid tegen Franco, stichtten studenten in 1959 de ETA. De socialistisch, Marxistisch-Leninistische ETA nam het voortouw in de strijd voor een onafhankelijk Baskenland. Hij startte een niets ontziende gewapende campagne. In 1973 vermoordde de ETA zelfs de gedoodverfde opvolger van Franco, Luis Carrero Blanco.

Het tij kon pas keren als er geen sprake meer was Franco?

De Basken wachtten zijn dood niet af om te handelen. Franco overleed in november 1975. Enkele maanden eerder werd in Baskenland een nieuw politiek blok gesticht, de Koordinadora Albertzale Sozialista (KAS), dat zich nadrukkelijk voor Baskisch zelfbestuur uitsprak. Na Franco’s dood en de goedkeuring van de Spaanse Grondwet in 1978, werd de status van autonomie afgekondigd en in een referendum goedgekeurd. Baskenland – zonder Navarra – werd ingericht als een Autonome Gemeenschap. Voor de Basken ging dat niet ver genoeg, reden waarom ze de nieuwe Spaanse Grondwet verwierpen. De ETA verhardde zijn campagne – van 1978 tot 1981 kende ETA zijn bloedigste jaren met meer dan 230 moorden.

Hoe reageerden de Spaanse autoriteiten?

Verscheidene extreemrechtse gewapende organisaties en door de Spaanse staat ingerichte paramilitaire strijdkrachten pleegden tegengeweld. Na de verkiezingsoverwinning van Felipe Gonzalez van de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij in 1992 werden vele leden van Herri Batasuna, de Baskische links-nationalistische partij, gearresteerd. De Grupos Antiterroristas de Liberacion (GAL), door regeringskringen opgerichte doodseskaders, gebruikten staatsterrorisme tegen de Basken en de ETA en Herri Batasuna in het bijzonder. De GAL waren actief van 1981 tot 1987, een periode die bekend staat als de ‘Spaanse vuile oorlog’. In 1982 kondigde Spanje in de Ley Orgánica de Armonización del Proceso Autonómico (LOAPA) het overwicht van de Spaanse wetten op de Baskische af. In 2003 verbood de Spaanse regering Batasuna. Het was de eerste keer sinds Franco’s dood dat een politieke partij in Spanje werd verboden.

De vrede was ver af. Waren er dan nooit pogingen tot een duurzame en vreedzame oplossing?

Toch wel. Af en toe waren er eerder informele besprekingen. De eerste formele vredesgesprekken dateren pas van 1989. In 1998 werd een nieuwe poging ondernomen, de laatste vond plaats tussen 2006 en 2007. Misschien komen we nu op een keerpunt, nadat de ETA in 2011 zijn gewapende acties unilateraal heeft gestaakt. Die stap wordt wel eens toegeschreven aan de zware repressie in 2009-2010, toen de organisatie zwaar had geleden door talrijke arrestaties. Maar die verklaring voldoet niet. De belangrijkste reden was dat de verboden Albertzale was gestart met de opmaak van documenten en de inrichting van meetings waarin en waarop ze koos voor een democratische, vreedzame weg. De ETA stemde hiermee in. Met de nieuwe strategie hopen de Baskische nationalisten internationale steun te krijgen voor hun gelegitimeerde en democratische eis tot zelfbeschikking. Het verlaten van het gewelddadige spoor was ook een voorwaarde tot samenwerking van de zusterorganisaties in andere Europese landen zoals de Vlaamse Volksbeweging in Vlaanderen. Zo konden we ons aansluiten bij het European Partnership for Independence (EPI) van onze Vlaamse, Catalaanse en Schotse vrienden. Dit samenwerkingsverband laat ons toe om onze eisen gezamenlijk op Europees niveau te brengen.

In Baskenland leven de politieke eisen van de ETA voort in een linkse politieke partij?

De linkse krachten voor onafhankelijkheid zijn nu verenigd in de EHB-Euskal Herria Bildu. Deze koepelpartij bestaat uit 4 partners, de sociaal-democraten van Eusko Alkartasuna en 3 partijen links daarvan: Aralar, Alternatiba en Sortu. Bij de verkiezingen van 2012 verwierf de EHB met 25% van de stemmen 21 op een totaal van 75 zetels. De partij is Baskisch-nationalistisch, maar in sterkere zin dan de EAJ-PNV, de grootste Baskische partij. EAJ-PNV staat voor Euzko Alderde Jeltzalea – Partido Nationalista Vasco. De EHB is voorstander van de afscheiding van Baskenland. Daarom zou je haar aanhangers kunnen omschrijven als ‘maximalisten’. De EAJ-PNV houdt het bij een ‘minimalistische’ positie – ze is voor Baskische autonomie, maar binnen Spanje.

De EAJ-PNV leidt momenteel de dans?

Ja, bij de verkiezingen van 2012 behaalde ze bijna 35% van de stemmen en vandaar 27 van de 75 zetels. Merk op dat er een verschil zit op de betekenis van haar Baskische en Spaanse namen. De Spaanse naam Partido Nationalista Vasco spreekt voor zich, maar haar Baskische naam betekent ‘Baskische aanhangers van God en oude wetten’. Dat verschil in betekenis verdient een toelichting. Het nationalisme van de EAJ-PNV is erg gematigd. De partij stelt zich tevreden met een status quo in de status van het autonome Baskenland. Sociaaleconomisch en ideologisch profileert de partij zich als centrumrechts en conservatief. Uiteindelijk verdedigt ze in de eerste plaats de belangen van de Baskische bourgeoisie. Dat tempert haar nationalistische reflex. Voor de aanhangers van de EAJ-PNV draait het in eerste instantie om zakendoen en winstcijfers.

En de andere partijen?

Een minderheid oriënteert zich nog altijd op Madrid. Momenteel telt Baskenland 3 pro-Spaanse partijen. De PSE-EE is de Baskische sectie van de PSOE, de Partido Socialista Obrero Espanol, de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij. Voor de centrumlinkse PSE-EE is de Baskische autonomie bijzaak. Dat is nog meer het geval voor de Volkspartij, de Partido Popular (PP), die nauw is verbonden aan de rechts-conservatieve Spaanse Volkspartij. Bij de verkiezingen van 2012 kwam de PSE-EE uit op 16 zetels, de PP op 10. Tot slot is er ook nog de UPyD, de Union Progreso y Democracia, een kleine partij die zich profileert tussen de Spaanse socialisten en conservatieven. Bij de laatste verkiezingen kon ze slechts 1 zetel inpalmen.

Is het niet frustrerend dat de enige separatistische (koepel)partij – de EHB – maar een kwart van de kiezers kon overtuigen?

In absolute cijfers was het resultaat voor sommigen misschien ontgoochelend, omwille van de hooggespannen verwachtingen. Maar in relatieve termen was de score veelbelovend. De EHB was de enige grote partij met een enorme winst in vergelijking met de verkiezingen van 2008. De partij won niet minder dan 16 zetels, voornamelijk in het nadeel van de PSE-EE, die 9 zetels verloor. Ook de PP deed met het verlies van 3 zetels een slechte zaak. Alleen de EAJ-PNV hield vrijwel stand omdat het van zijn 30 zetels maar 3 zetels moest inleveren. Dat zijn bemoedigende cijfers voor wie de Baskische autonomie hoog in het vaandel draagt. Samen tellen de EAJ-PNV en de EHB, de 2 partijen die zich nadrukkelijk als Baskisch profileren, 48 op 75 zetels. Dit resultaat wijst op een groeiend Baskisch gevoel onder de kiezers. Dat belooft voor de toekomst.

Hoe groot is de kans op Baskische onafhankelijkheid op korte termijn?

Mensen vergelijken onze situatie dikwijls met die van de Catalanen. Wij Basken moeten echter toegeven dat de Catalanen het momenteel beter doen. We mogen immers niet vergeten dat onze grootste partij weliswaar staat voor Baskische autonomie, maar niet voor de afscheiding van Spanje. Desalniettemin is het bemoedigend dat de economische motor voor het separatisme meer en meer aanslaat, zeker in deze tijden van economische crisis. De grote Baskische bevoegdheden bij de inning van de belastingen bevestigt dat. Velen voelen zich niet goed bij de transfers van Baskenland naar Madrid, te meer omdat dit geld door Spanje wordt gebruikt om onze verdrukking te betalen. Sommigen onder ons waren er bang voor dat de immigratie van industriearbeiders uit Andalusië en Galicië in de jaren 1950-80 de Baskische strijd zou vertragen. Maar die vrees bleek ongegrond. Een grote meerderheid van deze migranten heeft zich bijzonder goed in Baskenland geïntegreerd.

Welke impact heeft de afzwering van het geweld in dit verhaal?

De stopzetting van de ETA-campagne was maar een, zij het belangrijk onderdeel van de ommekeer in 2011. Het is ook de bedoeling om met de Spaanse en Franse autoriteiten gesprekken op te starten over de gevolgen van het conflict, in het bijzonder wat het lot van de politieke gevangenen betreft. In Spanje is het nog altijd mogelijk om verdachten van terrorisme gedurende 5 dagen van de buitenwereld te isoleren, zonder enige medische of juridische bijstand. Dat heeft geleid tot grote misbruiken, zelfs foltering. Spanje is hiervoor veroordeeld door het Europees Hof van Justitie, maar heeft vooralsnog nagelaten zijn beleid te veranderen. Het blijft hardleers. Voor ons Basken is het van groot belang om ons te plaatsen in een morele positie waardoor Spanje geen andere keuze rest dan de herziening van zijn beleid. Met het oog daarop zijn meetings zoals de Donostia-San Sebastian internationale Vredesconferentie in oktober 2011 van een onschatbaar belang. De conferentie, georganiseerd door het Baskische burgerforum Lokarri, werd bijgewoond door internationale personaliteiten met naam en faam in vredesopbouw zoals de voormalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties Kofi Annan. We zullen op die weg verder gaan.

Interview: Guy Leemans