Lottocratie biedt geen heil

G1000In 1948, in de kille herfstdagen bij het begin van de Koude Oorlog, pleitte Winston Churchill in het Britse Lagerhuis vol pathos voor de westerse democratie als de minst slechte regeringsvorm. Zijn tussenkomst blijft bij, maar de parlementaire democratie ligt nog altijd onder vuur. In België kwam schrijver David Van Reybrouck met een alternatief. Maar biedt hij wel een oplossing?

Churchill wond er geen doekjes om. In een tijd waarin de westerse democratie werd bedreigd door het totalitaire communisme en de restanten van het ‘Nieuwe Orde-denken’ verdedigde hij mordicus dat – al zijn mindere kanten ten spijt – enkel democratie een rechtvaardige maatschappij kan benaderen. Op het moment van zijn toespraak was die stelling vrij gedurfd. In het Oosten was men nog steeds vol lof over het communisme, de wapenwedloop bleef vooralsnog gelijk opgaan en de Sovjetunie hield de controle over zijn invloedszone stevig in de hand. In het zuiden bleef Franco als enige over van de fascistoïde kliek uit de jaren 1930. De succesvolle omvorming van het revolutionaire karakter van het falangisme naar een salonfähiger variant uit een synthese tussen de conservatieve katholieke krachten en revolutionaire Nieuwe Ordedenkers hield Franco in het zadel terwijl Europa om hem heen de woelige overstap maakte naar een parlementaire democratie 2.0. En woelig was die zeker. Frankrijk worstelde zich door de jaren 1950 en 1960 met het Gaullisme, Griekenland kreeg in 1967 een dictatoriaal intermezzo na de roerige jaren 1940 en 1950. In Italië viel regering na regering. Het westerse democratische ideaal weerde zich als een duivel in een wijwatervat en trachtte via het Europees project aan een relance te werken, met wisselend succes.

Democratisch deficit

Met de ineenstorting van de rechts-autoritaire staten van Zuid-Europa – Griekenland in 1973, Spanje in 1975 -, en de val van de Muur en het uiteenvallen van het Sovjet-imperium leek een nieuwe tijd aangebroken. Politicologen maakten gewag van de ‘End of History‘, historici lieten hun ‘lange 20ste eeuw‘ eindigen bij de ondergang van Amerika’s tegenpool. De democratie vond zijn ingang in het oosten van Europa en in steeds meer Afrikaanse staten. Zelfs het communistische China ging de weg op van de markteconomie, een eerste stap richting democratisering. De ‘nieuwe wereldorde’ met de VS aan kop gaf een stevige boost aan het Europese, liberale en democratische project. We herinneren ons de grote EU-conferenties uit de jaren 1980 en 1990, alsook de Burgermanifesten van Verhofstadt. De ‘Brave New World’ bleek echter al snel minder utopisch dan gedacht. De geschiedenis was niet ten einde gekomen.

De uitbreiding van de EU in de breedte en de diepte stuit op steeds meer verzet van zijn lidstaten, getuige de moeilijke weg van het Verdrag van Lissabon en de aanhoudende discussies over de toetreding van Balkanstaten en Turkije. Hoe sterker het Europese niveau, hoe zwakker de Europeaan zelve. Het democratisch deficit van Europa wordt steeds meer op de agenda geplaatst door partijen en opiniemakers, niet in het minst door de Nederlandse auteur Thierry Baudet. Dit democratisch deficit is meer dan duidelijk in de politieke wereld: de verzuiling is vervlogen tijd, kiezers lijken almaar wisselvalliger. Een boude stelling of winst van de nationale voetbalploeg is al genoeg om de peilingen drastisch door elkaar te gooien. De institutionalisering van de maatschappij schrijdt verder, het ledenaantal van politieke partijen neemt verder af. Het politieke systeem lijkt chronisch ziek te zijn. Maar een ‘oplossing’ is in het verschiet. Auteur David Van Reybrouck claimt zijn doctorsbul in de politieke geneeskunde.

Storm in een glas water

David Van Reybrouck mag voor de meesten geen onbekende meer zijn. Sinds hij scoorde met zijn omstreden Congo. Een geschiedenis is de cultuurhistoricus niet meer weg te denken uit de actualiteit. Eenmaal de Congo-storm ging liggen, kwam de gevierde auteur met een opmerkelijk initiatief op de proppen: de zogenaamde G1000. Duizend ‘modale Belgen’ zouden de krijtlijnen uitzetten voor een nieuwe Belgische democratie. De timing kon niet beter: België liep toen immers al jaar en dag gebukt onder het aanslepende debat over de regeringsvorming, aanhoudende politieke crises en het gebakkelei tussen de partijen van beide gemeenschappen.

De voorzet van Van Reybrouck was dus zowel actueel als vernieuwend: door middel van een burgerforum de politieke agenda herschikken en de democratie dichter bij het ongrijpbare ideaal van de ‘directe democratie’ brengen. Concreet? Uit een lijst met vragen dienden de 704 ‘modale Belgen’ de 25 belangrijkste te selecteren, die tijdens de tweede fase uitvoerig besproken werden. Vervolgens zouden 32 vrijwilligers als de ‘G32’ de voorstellen concreet uitwerken. Onze kranten stonden er vol van, de media hielden het proces weken in de gaten. En toen… gebeurde er niets. Het wondermiddel van dr. Van Reybrouck bleek een slecht werkend placebo. De behandeling sloeg niet aan bij de patiënt. Wie dezer dagen de site van de G1000 zoekt komt bedrogen uit. Hij bestaat nog, maar is op alle punten ‘Under construction’, een perfecte afspiegeling van hoe het de G1000 zelf is verlopen.

Omstreden therapie

Van Reybrouck blijft naarstig op zoek naar oplossingen voor het ‘democratisch deficit’. Met zijn recentste boek Tegen verkiezingen gaat hij verder op het pad dat hij met de G1000 insloeg. Onze huidige democratie hangt met haken en ogen aaneen, daar kunnen we niet omheen. Maar de ‘oplossing’ van de cultuurhistoricus wordt niet eenduidig positief onthaald. Het kernprobleem, zo stelt Van Reybrouck, ligt niet in de particratie an sich of de plotse opkomst van de vlottende kiezer, de twitterpoliticus of het politieke mediacircus, nee, de democratie zelf is de schuldige. De vernieuwingen en remedies vanuit het politieke systeem zijn niet afdoende, of, zoals hij zelf stelt: men komt niet verder dan pappen en nathouden. De oplossing ligt in een andere benadering van politiek. Het huidige verkiezingssysteem heeft zijn opvallende nadelen: van postjespakkers, coöptatiedynamiek tot particratie en intern gekonkelfoes.

Het ziektebeeld is duidelijk, maar de nieuwe therapie zeer omstreden. Van Reybrouck oppert namelijk een zogenaamde ‘lottocratie’ ofte verkiezing door loting. Het geheel doet een beetje denken aan een kerstfeest van Chiro Mol-Achterbos of de tombola van Hondenschool ‘Nooit Gedacht’. Vaak zijn de simpelste remedies de beste, maar in dit geval is dat niet zo zeker. De democratie door loting zou niet aan zijn proefstuk toe zijn. Ook de openbare ambten van het antieke Athene werden door loting ingevuld, gelijkaardige systemen waren in voegen in de Italiaanse stadstaten ten tijde van de Renaissance. Grote voorbeelden voor Van Reybrouck, ware het niet dat geen van allen democratisch te noemen is in de moderne zin van het woord. De Italiaanse stadstaten werden gekenmerkt door familiepolitiek, gekonkel en moordpartijen, het Klassieke Athene door coups, oligarchische leiders en een ‘democratisch’ systeem dat blokkeerde bij de kleinste problemen. De politieke motor miste duidelijk zijn voornaamste smeermiddel: de ‘dêmos’, het volk.

Homeopathie

Aan de goede bedoelingen van Van Reybrouck twijfelen we niet. Onze democratie, althans de Belgische, loopt als een ongesmeerd radarwerk. De stembusgang doet de partijen niet sidderen, de politieke klasse maalt niet om een verloren stem maar om ontslagvergoedingen. De afstand tussen burger en Brussel lijkt almaar groter te worden, zowel op Belgisch als op Europees niveau. Nieuwe recepten zijn hard nodig, maar moet het volk daarom uitgeschakeld worden? Het loten van politici zal omkoping en postjespakkerij niet doen afnemen. Wie kan en wil graaien gaat er met de centen vandoor. Zal de lottocratie zorgen voor een afbouw van de particratie? Waarschijnlijk, maar in de plaats krijgen we een moloch waar willekeurige individuen op machtige posities terechtkomen. Ik vrees de dag waarop mijn grootmoeder de portefeuille van Buitenlandse Zaken toebedeeld krijgt dankzij een papiertje uit de hoed van David Van Reybrouck. Andere behandelingen voor onze patiënt? Graag, maar de lottocratie heeft veel weg van homeopathie. Potentieel nuttig, maar zonder wetenschappelijke onderbouwingen, en een foute behandeling kan de dood tot gevolg hebben.

Michiel Vantongerloo