Rapport Vlaamse wapenhandel 2011: Eindgebruik blijft teer punt

Dankzij het Vlaams Vredesinstituut beschikken we elk voorjaar over de cijfers van de Vlaamse wapenhandel in het voorgaande jaar. Die laten voor 2011 een dalende trend zien. Op zich positief nieuws, maar er blijven knelpunten.


Wapenhandel blijft een omstreden trafiek, in het legale en des te meer in het illegale circuit. Omdat er zoveel geld mee gemoeid is, leidt hij wereldwijd tot corruptie en machtsmisbruik waarbij de grenzen van de moraliteit ver worden overschreden. Wie het boek Handelaren des doods van  Andrew Feinstein doorneemt vindt hiervan stalen bij de vleet. De blanke Zuid-Afrikaan was een tijdlang parlementslid voor het ANC. Met lede ogen stelde hij echter vast dat het ANC, eens op de bres voor de emancipatie van de zwarten, verwerd tot een gewetenloze partij met leiders die schaamteloos het eigen- en het groepsbelang najagen en grof geld opstrijken uit de wapenhandel. Maar ook elders wordt munt geslagen uit de wapenhandel. Onderzoeksjournalistiek kan de vuile potjes helpen openen. Maar wie daarvan werk maakt, loopt grote risico’s.

Gelukkig verloopt het in Vlaanderen allemaal nog redelijk beschaafd. Dankzij het Vlaams Vredesinstituut kunnen wij bovendien rekenen op een onafhankelijke instantie die de Vlaamse wapentrafiek op een objectiverende wijze in kaart brengt. Het is aan de politiek om hieruit de juiste conclusies te trekken. Op 23 mei presenteerde het VVI zijn jaarrapport wapenhandel 2011. Dat leverde opmerkelijke cijfers op, waarbij voor ogen moet worden gehouden dat het gaat om de vergunde en niet om de reële handelsstroom. Het zicht op de reële buitenlandse wapenhandel blijft duister, vooral omdat ook vergunningen worden afgeleverd waar niets mee gebeurt. Nochtans valt hieraan te verhelpen omdat de Vlaamse regering ook over de nodige gegevens beschikt om het effectieve gebruik van de vergunningen in kaart te brengen. Op dit vlak presteert Wallonië beter, want in het jaarverslag van het Waals gewest is de evolutie van de reële wapenuitvoer wel opgenomen.

Wapentrafiek boert achteruit

Opvallend is dat de vergunde wapenexport in 2011 veel lager ligt dan in de voorgaande jaren.  Niet omdat de wereld zo vredelievender is geworden of omdat de Vlaamse producten niet meer in de markt liggen. Neen, door de financieel-economische crisis spannen vele landen de buikriem aan en snoeien ze veelal ook in hun defensiebudget. Uiteindelijk leverde Vlaanderen in 2011 vergunningen af ter waarde van €200,9 miljoen, een daling van 37% ten opzichte van 2010. De kentering springt des te meer in het oog omdat de export tussen 2005 en 2010 nog verdubbelde van €155,5 miljoen tot €320,5 miljoen.

Bijna de helft van de export 2011, ten bedrage van €92 miljoen, werd afgeleverd voor de verkoop van visualisatieschermen, het paradepaardje van Barco. Ook de verkoop van vliegtuigonderdelen voor €22,9 miljoen en van elektronica voor €22,3 miljoen deed het goed. Afnemers waren hoofdzakelijk NAVO-bondgenoten. Europese landen tekenden voor 45%, de Verenigde Staten voor 31%. Onder de Europese kopers scoorden vooral Duitsland (26%), het Verenigd Koninkrijk (22%) en Frankrijk (21%) hoog. Maar ook Azië bleef met 18% niet ver achter.

Eindgebruik zwakke schakel

Eens te meer blijkt in het jaarverslag het eindgebruik van cruciaal belang. Kenmerkend voor de Vlaamse wapenexport is dat hij in hoofdzaak bestaat uit de levering van onderdelen aan andere bedrijven en dus niet aan de eindgebruiker. In 2011 ging het om ruim twee-derde – 62% – van de afgeleverde vergunningen, in het geval van de Verenigde Staten zelfs om vrijwel alle vergunningen. Haast zeker worden die aan de VS geleverde componenten ook opgenomen in systemen die uiteindelijk in het Midden-Oosten en in eerste instantie in Israël terechtkomen. Voor een volledig plaatje zouden die moeten worden geteld bij de €15,5 miljoen vergunningen met een laatst gerapporteerde gebruiker in het Midden-Oosten of de Maghreb.

De aanhoudende explosieve situatie in de Arabische wereld stemt tot nadenken én handelen. Al snel na de ontaarding van de Arabische Lente nam het Vlaams Parlement op 16 februari 2011 een resolutie aan waarin het de Vlaamse regering vroeg om in zijn vergunningsbeleid tegenover deze regio ‘de grootste omzichtigheid’ in acht te nemen. Iedereen moet er zich rekenschap van geven dat geweld niet alleen wordt gepleegd met recent verworven materiaal, maar ook met goederen die al langer circuleren. Dat noopt tot preventieve maatregelen. Die kunnen worden geput uit de Europese criteria voor conflictpreventie, in het bijzonder (1) de mensenrechtensituatie; (2) het risico op interne conflicten; (3) de handhaving van de regionale stabiliteit en (4) het gevaar voor afwending of ongewenste wederuitvoer.

Kansen in het decreet wapenhandel

Positief is dat het decreet op de wapenhandel in de pijplijn kansen biedt voor een beter zicht op de werkelijke eindgebruikers. Het decreet moet de richtlijn van de Europese Unie met betrekking tot de vrijmaking van de wapenhandel tussen de lidstaten in Vlaamse wetgeving omzetten. Op 22 mei hechtte de commissie voor Buitenlands Beleid, Europese Aangelegenheden en Internationale Samenwerking van het Vlaams Parlement zijn goedkeuring aan het ontwerp, dat naar alle verwachting nog voor het zomerreces plenair zal worden gestemd. Alle betrokkenen spreken van een evenwichtig akkoord. Omtrent het omstreden punt van het eindgebruik is vooral artikel 8 van doorslaggevend belang. In de toekomst zullen de individuele vergunningen grotendeels worden vervangen door algemene en globale vergunningen, waardoor de controle verschuift van een voorafgaandelijke controle naar een controle achteraf. Hierdoor wordt de verantwoordelijkheid van de betrokken bedrijven en de informatie-uitwisseling tussen die bedrijven en de overheid groter. Artikel 8 van de richtlijn legt hier minimumvereisten voor op.

Waar zich kansen voordoen, doemen meestal ook bedreigingen op. Veel zal afhangen van de opvolging in de praktijk. Voldoende controlemogelijkheden zijn absoluut noodzakelijk. Bij een toereikende transparantie kunnen zowel het parlement als het middenveld de situatie op het terrein kritisch blijven opvolgen. Met wapens kan je niet voorzichtig genoeg zijn.

Guy Leemans