OVV-Voorzitter Robrecht Vermeulen: Vlaanderen mag Brussel niet loslaten

Ik heb er ruim 62 jaar gewoond. Daarom ken ik de stad van binnen en buiten en heb ik er ook een hechte band mee opgebouwd. Als geboren en getogen Brusselse Vlaming ben ik trots op de rijke, door en door Vlaamse cultuurhistorische erfenis van deze stad. Brussel was een typische Brabantse, Nederlandstalige stad zoals Antwerpen, Leuven en Turnhout. Als je door Brussel kuiert vind je daarvan nog talloze sporen in de architectuur, de beeldende kunsten en geschriften. Die Vlaamse wortels tekenen Brussel en maken het makkelijk om de stad ondanks haar ingrijpende metamorfose te blijven koesteren. Paul van den Boeynants verwoordde het ooit als volgt: ‘Ik haaf van Brussel en da kunde niet in ‘t Frans zeggen’. Ik zou het niet mooier kunnen uitdrukken.

Maar dat Brussel ligt ver achter ons?

Zover nu ook weer niet. In 1830 was Brussel nog een overwegend Nederlandstalige stad. Alleen haar elite was toen Franstalig. Het kwaad geschiedde toen in 1830 het Frans de enige bestuurstaal werd. Die beslissing had uiteraard een grote weerslag op Brussel als bestuurlijk centrum. De man in de straat spiegelde zich aan de Franstalige bovenlaag en ruilde het Nederlands in voor het Frans, de taal van de elite. Hij verbeulemanste om te kunnen klimmen op de sociale ladder. Als gevolg daarvan nam het aantal tweetaligen snel toe, ten koste van de eentalige Vlamingen. In een tweede fase, vanaf zowat 1910, liep de kennis van het Nederlands verder terug, en kwamen er meer en meer eentalig Franssprekende Brusselaars. De laatste decennia heeft Brussel als Europees en internationaal centrum veel welstellende buitenlanders van allerlei nationaliteiten aangetrokken, die zich vestigden in de rijkere buurten en de Vlaamse rand. Tegelijkertijd was er een grote instroom van kansarme migranten van vooral Noord-Afrikaanse origine in de verpauperde stadsdelen. Die inwijking versterkt het Franstalige karakter natuurlijk nog.

Hebt u die uitdeinende verfransing nog zelf meegemaakt?

Vele wijken en hele Brusselse gemeenten zijn na de Tweede Wereldoorlog onherkenbaar veranderd, ook Elsene waar ik opgroeide. Rond 1950 was Elsene nog een doorsnee verstedelijkte gemeente met een Vlaamse minderheid. Via het nabijgelegen Luxemburgstation arriveerden hier dagelijks dichte drommen Waalse pendelaars. Met de stadsvlucht is het Vlaamse bevolkingsaandeel er in de loop van de jaren dramatisch gedaald. Nu vind je er de Matongéwijk, de veelkleurige Afrikaanse wijk met haar typische voeding- en kledingwinkels. Ik verhuisde van Elsene naar Jette, waar in de jaren 1960-70 nog een belangrijke Vlaamse minderheid woonde. Maar ook die kalfde geleidelijk af. De verfransing rukte vanuit de rijkere stadsdelen in het zuiden almaar verder noordwaarts op. Nu is ook de noordelijk helft van Brussel grotendeels verfranst. Maar Franstalig staat niet langer gelijk aan voorspoed. De grote concentraties Franstalige allochtonen in gemeenten zoals Sint-Jans-Molenbeek en Sint-Joost-ten-Node leven vaak onder de armoedegrens.

Wat vindt u van de piste dat Vlaanderen Brussel beter zou laten vallen?

Sommige Vlamingen vinden het dom om verder Vlaamse geld in Brussel te pompen. Zij achten de toestand uitzichtloos en menen dat die middelen beter kunnen worden geïnvesteerd in Vlaanderen zelf, om er bijvoorbeeld de nadelige gevolgen van de vergrijzing mee te bestrijden. Daarbij wordt niet zelden geopperd dat Brussel uiteindelijk eieren voor zijn geld zal kiezen en het zich daarom op termijn inschikkelijker zal tonen ten aanzien van Vlaanderen. Ik heb mijn twijfels bij dat scenario. Als Vlaanderen Brussel zijn eigen boontjes laat doppen, zou dat Brussel wel eens dichter bij Wallonië kunnen brengen. In de spraakmakende RTBf-uitzending Bye bye Belgium, en ook in het boek dat over die uitzending verscheen, bijvoorbeeld werd geënsceneerd dat Brussel en Wallonië na afscheiding van Vlaanderen als een romp-België zouden voortbestaan.

Daarin schuilt het gevaar: als Vlaanderen Brussel loslaat, laat het de Franstaligen de vrije baan. Je mag er bovendien van uitgaan dat de Franstaligen bij eenVlaams separatisme de grenzen met Vlaanderen ter discussie zullen stellen. Via referenda zullen ze streven naar de uitbreiding van Brussel met gemeenten uit de Vlaamse rand. Ook die gemeenten staan onder druk van de verfransing, veroorzaakt door de stadsvlucht en de uitstraling van Brussel als internationale metropool. Die druk zal aanhouden zolang we leven in een federale staatstructuur.

Hoe kunnen we de verfransing dan keren?

Dat kan enkel binnen een confederaal systeem. Of door de ontbinding van België. Dan kan je de grenzen definitief vastleggen. Ik ben in principe niet afkerig van beperkte en evenwichtige grenscorrecties rond Brussel, omdat je geen abstractie kan maken van sociologische realiteiten en evoluties. Maar dan moeten die aanpassingen wel in de 2 richtingen gebeuren en niet leiden tot gebiedsuitbreiding van Brussel. Ik kan dit aanvaarden als een pragmatische aanpak, waarbij Vlaanderen en Brussel beperkte gebieden uitwisselen om zich aan te passen aan de sociologische realiteit en zo het bestuur te verbeteren.

In dat scenario hevelt Vlaanderen sterk verfranste buurten over naar Brussel en staat Brussel in ruil minder verfranste stukken aan Vlaanderen af. Ik zou dit enkel kunnen aanvaarden op basis van wederkerigheid en niet op basis van een eenzijdige Vlaamse gebiedsafstand. Daarom ben ik het niet eens met Philippe van Parijs. Die bekende Franstalige filosoof stelt een allerlaatste grenscorrectie voor, waarbij de 4 kleinste faciliteitengemeenten naar Brussel zouden worden overgeheveld. Maar ik waardeer wel dat de Franstalige Van Parijs anderzijds pleit voor de uitdoving van de faciliteiten in de 2 overige faciliteitengemeenten. En dat hij de Franstaligen uitdrukkelijk vraagt voor eens en altijd het territorialiteitsbeginsel te erkennen. En dit zowel in woord als daad. Een grensaanpassing op maat, zoals ik zou kunnen aanvaarden, zou bijdragen tot een efficiënter bestuur.

Koppelt u Vlaanderen na eventuele beperkte grenscorrecties los van Brussel?

Neen, Vlaanderen moet de persoonsgebonden materies, waaronder onderwijs, cultuur, welzijns- en gezondheidszorg, in Brussel blijven uitoefenen. Door zijn hoge kwaliteit trekt het Vlaamse onderwijs 20% van het aantal leerlingen aan, terwijl de Brusselse Vlamingen slechts 10% van de bevolking vertegenwoordigen. Die troef mogen we niet uit handen geven. Precies om de kwaliteit te handhaven eist de Vlaamse overheid in het Nederlandstalig onderwijs dat elke klas een minimumaantal Nederlandstalige leerlingen moet tellen. Waarom de Franstalige partijen deze beslissing aanvechten bij het Grondwettelijk Hof is me echt een raadsel.

Welk statuut moet Brussel volgens u krijgen?

Brussel is voor mij geen gewest zoals Vlaanderen en Wallonië. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is van een heel andere aard dan het Vlaamse en het Waalse Gewest. Brussel is niet alleen de hoofdstad van België en van Vlaanderen,. Maar op de koop toe, in tegenstelling tot Vlaanderen en Wallonië ook een, grondwettelijk vastgelegde, tweetalige entiteit. In principe ben ik het er mee eens dat Brussel zichzelf autonoom mag beheren. Maar het moet wel aan zijn geldschieters, en dus in de eerste plaats aan Vlaanderen, verantwoording afleggen over wat het doet met ons geld. Zolang Brussel hoofdstad is, moeten de andere gewesten en gemeenschappen inspraak hebben in het beheer van de hoofdstedelijke functie. Ook dat is goed bestuur. De huidige indeling in 19 gemeenten staat daar haaks op en is onaanvaardbaar. Brussel moet administratief grondig worden hervormd. En het moet ook eindelijk werk maken van een loyale toepassing van de taalwetten. Nu is op dat terrein al wel een en ander verbeterd. In de meeste Brusselse gemeenten kan je in de gemeentehuizen vlot in het Nederlands terecht. Maar daarbuiten, kijk maar eens naar de Post, is de situatie dikwijls nog bedroevend en zelfs verslechterd. Tenzij je gaat shoppen in de sjieke winkelstraten zoals de Louizalaan. Daar hebben de Franstalige zaakvoerders gezorgd voor tweetalig personeel omdat een deel van hun klanten Nederlandstalig zijn. En dus werkt de verbeulemansing nu ook in de omgekeerde richting.